Portugese olijfolie: een geschiedenis van smaak, traditie en vakmanschap
Olijfolie behoort vandaag tot de gezondste vetten ter wereld en vormt al eeuwen een belangrijk onderdeel van de Portugese keuken. Van rauwe bereidingen tot frituren, van hartige schotels tot zoete gerechten, en zelfs als conserveermiddel: azeite is diep verweven met de Portugese cultuur. Maar hoe is deze traditie ontstaan en waarom speelt Portugal, ondanks de beperkte omvang van het land, zo’n belangrijke rol in de wereld van olijfolie?
De oorsprong en vroege verspreiding van de olijfboom
De geschiedenis van olijfolie begint lang voor Portugal bestond. Er zijn twee soorten olijfboom: de wilde, ook wel oliveira-brava of zambujeiro, en de gedomesticeerde Olea europaea. Deze laatste ontstond waarschijnlijk zo’n vijfduizend jaar geleden in het Midden-Oosten, in het gebied van het huidige Iran en Irak. Mensen ontdekten dat het pletten van olijven een waardevolle olie opleverde. De olijfboom verspreidde zich vervolgens via regio’s in het huidige Syrië, Israël, Palestina en Jordanië naar Griekenland.
De Romeinse Rijk speelde later een cruciale rol in de verspreiding van zowel de gecultiveerde olijfboom als de productie van olijfolie, die zij gebruikten als voedsel, brandstof, medicijn en cosmetisch middel.
In Portugal is het gebruik van olijven al sinds tenminste de 7e eeuw v. Chr. bekend. De Feniciërs introduceerden de gedomesticeerde olijf, maar pas tijdens de Romeinse aanwezigheid werd olijfolie echt een belangrijk product. Archeologische vondsten van Romeinse persen in onder andere Covilhã, Mourão en Oliveira do Hospital tonen aan hoe sterk de olijventeelt verankerd was. Ook na de Romeinse periode bleef de productie bestaan, zowel onder de Westgoten als onder islamitische invloed. Uit die laatste periode zijn zelfs een aantal Portugese woorden afkomstig, zoals azeite (olijfolie), azeitona (olijf) en almotolia (oliekannetje).
Van middeleeuwse luxe tot moderne wereldspeler
In latere eeuwen bleef olijfolie een veelzijdig en waardevol product. Het werd gebruikt om te koken, te frituren, te verlichten (in lampen), zeep te maken, hout waterdicht te maken en medicijnen te bereiden. Tegelijkertijd was het een relatief dure grondstof, waardoor veel gezinnen ook grepen naar goedkopere dierlijke vetten zoals reuzel of boter. Toch bleef olijfolie een belangrijk handelsproduct. Vanuit havens als Aveiro, Lisboa, Porto en Tavira werd het geëxporteerd naar onder meer Castilië, Galicië, Vlaanderen, het Heilige Roomse Rijk, India en Brazilië.
In de 19e eeuw nam de teelt toe door de introductie van hydraulische persen. In 1864 verscheen het eerste in Portugal gebottelde olijfoliemerk: Herculano, gecreëerd door schrijver Alexandre Herculano op zijn landgoed in Vale de Lobos. Toch daalde de consumptie in de 20e eeuw sterk door de opkomst van goedkopere dierlijke vetten en het idee dat olijfolie minder gezond zou zijn. Dit beeld veranderde volledig dankzij de populariteit van het mediterrane dieet, waardoor olijfolie opnieuw werd erkend als een van de gezondste vetten ter wereld.
Vandaag beschikt Portugal over meerdere olijfoliën met een beschermde oorsprongsbenaming (DOP), waaronder Alentejo Interior, Beira Interior, Moura, Ribatejo, Norte Alentejano en Trás‑os‑Montes. Hoewel Portugal niet tot de grootste producenten behoort – Spanje, Italië en Griekenland nemen traditioneel het grootste deel van de wereldproductie voor hun rekening – groeide de Portugese export tussen 2005 en 2008 met ongeveer 20 procent per jaar. In 2010 waren het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Mozambique, Venezuela, Spanje en de Verenigde Staten de belangrijkste afnemers.
De eeuwenoude kennis, de combinatie van wilde en gecultiveerde variëteiten en de afwisseling van ruige en warme landschappen geven Portugese olijfolie zijn unieke karakter. Het is een product waarin geschiedenis, ambacht en de eigen identiteit van het Portugese land samenkomen. En vandaag, net als vroeger, reist Portugese olijfolie de wereld rond – ook naar Nederland, waar steeds meer mensen de kwaliteit en authenticiteit van dit vloeibare goud ontdekken.
Bekijk hier de Portucale-olijfolie in de webshop
Gebaseerd op História Global da Alimentação Portuguesa van José Eduardo Franco en Isabel Drumond Braga.
